Bản sắc văn hóa dân tộc: Nhìn từ việc gìn giữ và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của các buôn làng

Những năm gần đây, công tác bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc bản địa được Đảng, Nhà nước quan tâm. Bên cạnh đó, ở các buôn làng, người dân ngày càng ý thức một cách sâu sắc, tự giác để gìn giữ từ nếp nhà dài đến các loại  nhạc cụ cùng những loại hình nghệ thuật diễn xướng dân gian…Tiếng chiêng ở buôn Pưk Prong

Trong khi cùng với sự biến mất của nhiều lễ hội, tiếng chiêng cũng thưa dần trong các buôn làng của người dân bản địa, thì ở buôn Pưk Prong (xã Ea Ning, huyện Cư Kuin) có rất nhiều người đang nỗ lực để tiếng chiêng vang mãi trong những ngôi nhà dài. Ama Quyên, một trong những người mê chiêng của buôn và cũng là người duy nhất của buôn có bộ chiêng quý hạng nhất nhì của tỉnh nói: “2 chiếc chiêng Lào này là tài sản vô giá của gia đình mình vì nó là của ông bà để lại, đã 3 thế hệ rồi đó! Tiếng nó đánh vang xa lắm". Theo như lời của người dân trong buôn, ngày xưa chiếc chiêng này có giá bằng một con voi. Mấy năm trước có rất nhiều người hỏi mua nhưng Ama Quyên nhất quyết không bán, mà giữ lại cho con cháu. Ông kể: “Ngày trước buôn có nhiều lễ hội hơn bây giờ, nhà nào có lễ cúng là có tiếng chiêng của mình ngân vang.” Ama Hoan, trưởng buôn Pưk Prong cho biết: “Rất nhiều hộ gia đình trong buôn học tập Ama Quyên đã giữ được chiêng. Không còn đem bán hoặc đổi các vật dụng khác như trước nữa. 5 năm trở lại đây, cồng chiêng trong buôn không còn được đem bán cho người ngoài nữa. Hiện trong buôn còn khoảng 18-20 bộ chiêng.”

Ama Qyên (bên phải) và bộ chiêng quý

Không chỉ giáo dục thế hệ trẻ gìn giữ truyền thống, bảo tồn những giá trị tinh thần của dân tộc, trước nguy cơ cồng chiêng ngày càng thất thoát, đồng bào buôn Pưk Prong đã cùng nhau quyết tâm bảo vệ số chiêng còn lại của buôn mình. Amí Oanh, một trong những người của buôn giữ được khá nhiều chiêng ché và hiện đang là Phó Chủ tịch UBMTTQ xã Ea Ning khẳng định: “Mất gì thì mất chứ mình không bao giờ để mất chiêng. Bởi nó là của ông bà truyền lại từ nhiều đời rồi. Hơn nữa, nó không chỉ đơn thuần là một nhạc cụ, chiêng còn là tài sản quý giá của gia đình và là niềm tự hào của cả dòng họ! Giữ lại chiêng là một việc làm thiêng liêng gắn với truyền thống bao đời nay của gia đình, dòng họ. Giữ lại chiêng cũng là để truyền lại cho con cháu sau này và nhắc nhở chúng không quên giá trị truyền thống và bản sắc văn hóa dân tộc mình. Giữ chiêng cũng chính là giữ linh hồn của dân tộc”.

Nơi vang vọng giọng hát kể khan
Buôn Trĩa (xã Ea Tul, huyện Cư M’gar) là nơi còn lưu giữ nhiều nét văn hóa của người Êđê, trong đó phải kể đến những đêm hát kể khan.
Già Y Cơ Hwing cho biết, không gian thiêng của hát kể khan là lúc bếp lửa bập bùng cháy, là khi ché rượu cần sắp nhạt, khi con người có cảm giác “tê tê”, đầy hưng phấn... Được biết, ngôi nhà sàn của gia đình già Y Cơ là nơi gặp gỡ của các nghệ nhân hát kể khan và những ai đam mê thể loại này. Cứ mỗi lần tổ chức cúng bái như cầu may mắn, cúng sức khỏe, đầy tháng cho trẻ… là già lại mời bà con lối xóm và người trong dòng họ đến dự. Già  tâm sự: “Mình không biết kể khan đâu, nhưng mình lại rất thích nghe giọng điệu lúc thì oai hùng, lúc trầm lắng của nó”. Ở đây, người biết kể hát khan nhiều tuổi nhất là già Egluyn Wun, khoảng 75 tuổi. Già cho biết, khi nào được mời dự lễ hội trong buôn, trong xã, già đều tham gia. Trong những buổi tiệc đó, già thường hát kể khan cho mọi người nghe. Những khan mà già hay kể là Khing Jũ, Dăm San, Dăm Ji, Mdrông Dăm…
Y Wang Hwing (sinh năm 1975), là một nghệ nhân kể khan trẻ tuổi nhất buôn Trĩa. 15 tuổi anh bắt đầu được làm quen với hát kể khan qua các già trong buôn. Cho đến bây giờ, kể khan trở thành niềm đam mê của anh trong đời sống tinh thần. Anh tâm sự, ở đâu có các già tham gia kể khan là anh đến đó, nghe, hiểu rồi học hỏi kinh nghiệm của họ. Khi chúng tôi yêu cầu kể một đoạn trong sử thi Mdrông Dăm, giọng anh hùng hồn khi kể về đoạn Mdrông Dăm đánh Mtao Kwăt, kẻ đã cướp vợ của chàng là nàng Hbia Êsun “Mdrông Dăm ném khúc gỗ, giơ khiên múa đao, giơ đao chém dưới cằm Mtao Kwăt, máu vàng nghệ vọt ra, rồi bị chém đứt cổ…”. Là thế hệ đi sau, nên anh luôn tìm đến các già làng để học hỏi kinh nghiệm. Y Wang được xem là người tiếp nối mạch máu cha ông, người nghệ nhân trẻ tuổi với những đêm kể khan ấn tượng của mảnh đất Cư M’gar, nơi còn lại những ngọn núi lửa mang dấu tích cổ xưa nhất khi dung nham tuôn trào hàng triệu năm trước.

Y Wang Hwing - một nghệ nhân kể khan trẻ tuổi nhất buôn Trỉa

Những người già trong buôn biết hát kể khan ngày một ít đi, nỗi lo người lưu giữ vẫn là bài toán khó không chỉ ở buôn Trĩa mà đối với tất cả buôn làng khác ở Tây Nguyên. Dẫu thế, đến nơi đây, chúng ta vẫn đang tìm được nét văn hóa này là một tín hiệu đáng mừng cho thể loại hát kể khan.

Giữ nếp nhà dài truyền thống
Thuộc thị trấn Liên Sơn (huyện Lak), nằm tựa mình bên hồ Lak trong xanh thơ mộng, buôn Jun mang một vẻ đẹp nguyên sơ hiền hòa của buôn làng Tây Nguyên và luôn giữ cho mình những bản sắc truyền thống đã được bảo tồn qua bao thế hệ. Trải qua nhiều biến động của lịch sử, buôn Jun vẫn lưu giữ và phát huy được những nét đẹp văn hóa truyền thống, những phong tục tập quán cổ truyền mà tổ tiên để lại. Nếp sống và những ngôi nhà sàn theo kiểu kiến trúc cổ truyền của đồng bào M’nông R’lăm được giữ gần như nguyên mẫu với mái lợp bằng tranh dày đến 20 phân, mái lợp cỏ tranh vách thưng liếp nứa được bảo tồn qua thời gian. Mỗi nhà có chiều dài gần 30 m gồm 5 gian, đủ cho 3 gia đình nhỏ trong đại gia đình mẫu hệ cùng sinh sống và sinh hoạt. 74 căn nhà trong buôn Jun đều là những ngôi nhà dài, trong đó có 10 nhà dùng để cho khách du lịch nghỉ lại qua đêm. Được công nhận là buôn văn hóa từ năm 1989, những căn nhà sàn nằm san sát nhau, tạo thành một “con phố nhà sàn” trông lạ mắt ít nơi có được.

Những ngôi nhà dài như thế này ở buôn Jun được dùng phục vụ khách     du lịch

Việc tận dụng vẻ đẹp hoang sơ của thiên nhiên và những truyền thống văn hóa độc đáo của đồng bào mình để phát triển du lịch trên buôn làng, đã phần nào giúp cuộc sống người dân phát triển ở nhiều khía cạnh. Nhiều hộ dân đã tham gia vào việc làm du lịch như: cho du khách thuê nhà dài để nghỉ ban đêm; đưa voi nhà, thuyền độc mộc vào phục vụ du khách đi tham quan hồ Lak, buôn làng…. Nói về việc lưu giữ và phát triển nhà dài truyền thống, ông Bhuôm Hmok, trưởng buôn tâm sự: “Mặc dù cuộc sống có nhiều biến đổi, song chúng tôi luôn chú trọng việc bảo tồn hệ thống nhà dài của đồng bào DTTS, để con cháu sau này biết đến truyền thống của ông cha ngày trước. Bởi nếu không bảo tồn, thời gian sẽ làm phai mờ dần những nét đẹp đặc sắc này của người đồng bào nói chung và đồng bào M’nông nói riêng”. 

 Hương Tuyết Thúy_Báo Daklak